Voor Luther, de Kerk na de Hervorming was niet de hierarchie maar de geloofsgemeente ~ ten opzicht van kultuur, politiek, en de samenleving, een revolutionaire leer. Op dit fundament werd de Nederlandse Republiek gebouwd waarin een hervormde kerk een soort staatkerk werd. De Republiek leverde drie eeuwen van stabiliteit dat heeft de waarden van zelf organisatie van de maatschappij met een hoge mate van individualisme in gewesten en in economische groepen overgeleverd naar de moderne Nederlander, welke is democratisch in karakter, afgaand van de individu, met milde anarchistische neigingen.
               "Niet voor niets heette de voorganger van het Koninkrijk der Nederlanden de Republiek der Zeven Verenigde Provincien. Provincies, maar ook steden, genoten een grote mate van autonomie en zonder hun medewerking was besluitvorming op nationaal niveau niet mogelijk.
               "Ten tijde van de[ze] verzuiling werd [een] democratisch tekort overigens vrijwel geheel gecompenseerd door de hoge mate van representativiteit van de organisaties. . . ." [Doch] schreef Fortuyn: "Ik haast mij te zeggen dat ik er niet voor pleit om terug te keren naar het verzuilde, regionale Nederland van weleer. Het is niet alleen een onmogelijkheid, maar het zou ook een regelrechte ramp betekenen in onze moderne dynamische wereld."
               "Aan het eind van de negentiende eeuw de Nederlands-hervormde Kerk verloor . . . haar monopoliepositie, maar de Kerken tezamen wisten hun positie in de zich ontwikkelende Nederlandse samenleving en economie aanzienlijk te verstevigen en uit te breiden. Door de verzuiling namen zij via mantelorganizaties, politieke partijen, vakbonden, werkgeversorganisaties, het onderwijs, stichtingen en verenigingen, feitelijk veel van de staatsmacht en haar instituties over."
               "Fossiele kerken en sluimerend religieus besef [volgden de tijd] van het hoogtepunt van de verzuiling in Nederland in de jaren vijftig, [en een] toenemende onkerkelijkheid [cre-eerde] een aantal belangrijke problemen op het gebied van de formulering, handhaving, overdracht en herijking van een collectieve set van normen en waarden. In de jaren zestig komt er door de culturele revolutie een einde aan, . . . [en] vanaf dan is het behoren tot verzuilde instituties een vrijwillige keuze en niet meet iets dat voornamelijk door geboorte is bepaald."
               Maar "het statelijk handelen wordt ingeperkt door de volkssoevereiniteit en door de bescherming van de burger tegen onwettelijk en buitenproportioneel staatsoptreden. De scheiding der machten, de uitvoerende macht, de wetgevende macht en de rechtsprekende macht, is daarvoor de institutionele garantstelling. Dit fijnmazig samenspel, maar ook tegenspel, van machten en krachten zorgt ervoor dat de burger in relatieve vrijheid zich kan onrplooien en recht kan doen gelden op een privaat domein waarin de staat een ondergeschikte of zelfs in het geheel geen rol speelt. In een geemancipeerde samenleving als de onze is dat een zodanig vitaal belang dat gesproken kan worden van een conditio sine qua non."

Het Woord als Wapen
               In zijn boek De islamisering van onze cultuur gaf hij een analyse met het doel om zichzelf in te schakelen als pen- en woordvoerder in het publieke domein (zie het uittreksel rechts), welke vond een brede ~ openlijke dan wel stilzwijgende ~ steun van de mensen in het land "omdat de feiten nu eenmaal de feiten zijn en op de duur niet meer te loochenen zijn.
               "Het woord als wapen, daarmee moeten we het in de moderniteit doen en op termijn zal dat een respectvol, liefdevol en buitengewoon effectief wapen blijken te zijn!
               "Het is vooral een oproep om deze cultuur bewust te beleven en haar met zekere trots uit te dragen en over te dragen, ook aan de nieuwkomers in onze samenleving."